E é que os restos máis antigos da presenza de humanos na Península atópanse aquí, a medio camiño entre Burgos e Ibeas de Juarros. Os importantes achados dos 90 valéronlle a declaración de Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2000, o que catapultou a vila á fama.

Os xacementos de Atapuerca foron descubertos en 1899 por unha casualidade, nos traballos de construción da trincheira do ferrocarril para o transporte de mineral entre Burgos e Bilbao. Pero o achado non deu froitos ata os anos 60 do século XX, cando un grupo espeleolóxico decide investigalo a fondo. Cando un enxeñeiro de minas se dispón a escavar para atopar ósos de oso cavernario atópase con ósos humanos que poñen a base dun estudo que comezaría en 1978 e que aínda hoxe segue dando froitos. 

Estes restos arqueolóxicos son os únicos en Europa a través dos cales se pode estudar a evolución dos modos de vida dos primeiros humanos que habitaron o continente, desde hai aproximadamente un millón de anos ata épocas relativamente  recentes. Polo tanto, son un testemuño excepcional para a análise da evolución humana, unha fonte de información moi útil e aínda por explotar sobre o comportamento dos nosos antepasados.

A existencia de fósiles humanos na trincheira do ferrocarril revolucionou a paleoantropoloxía pola súa antigüidade, de hai uns 780.000 anos e por pertencer a unha especie ata o de agora descoñecida, o “Homo Antecessor" ou explorador. Trátase dun antepasado dos neandertais que fabricaba vastas ferramentas de pedra. Segundo os investigadores, as súas extremidades eran longas e morfoloxicamente parecíase máis ao home actual que ao extinguido neandertal.

Os xacementos están localizados ao longo da serra en áreas bautizadas como La Gran Dolina, Galería-Covacha de los Zarpazos, xacemento Penal, La Sima del Elefante, La Sima de los Huesos e o Mirador. 

Todo comezou co descubrimento dun dente no xacemento da Gran Dolina. A raíz daquilo foron destapados ata 86 restos humanos correspondentes a un mínimo de seis espécimes. Gran parte destes restos óseos presentan síntomas de descarnamento con utensilios de pedra, o que fai supor que foron vítimas dun banquete caníbal por parte doutra tribo.

Ademais do achado do “Antecessor”, no subsolo da serra está gravado o último millón de anos da historia do home. As probas máis antigas da presenza humana na Península tiñan arredor dun millón de anos. Isto trastornouse co descubrimento dos útiles de La Sima del Elefante. A partir dos ósos dos micromamíferos atopados no mesmo nivel, chegouse a ferramentas de pedra que adiantan esta data uns 400.000 anos. Entre esta rudimentaria industria lítica salientan un estribo e un martelo de 'Homo Heidelbergensis'. 

É o máis grande dos depósitos de fósiles de homínidos coñecido. En La Sima de los Huesos, situada en Cueva Mayor, recuperáronse fósiles correspondentes, polo menos,  a 32 individuos que viviron hai 300.000 anos, o que podería supor o primeiro enterramento da historia. Representa o esqueleto ao completo do devandito “Homo Heidelbergensis”, especie corpulenta que se alimentaba de vexetais, froitos e sementes ademais de carne obtida mediante a caza e o preeiro. Ao parecer aínda non descubriran o lume.

Nel salienta unha peza singular como é a denominada “pelve de Elvis”, unha cadeira que permitiu saber cómo era o parto dos preneandertais, a pesar de pertencer a un varón. A cabeza dun feto pasaría sen problemas polo seu canal de parto, o que levou a deducir que as femias desta especie parían con menos dor que as mulleres de hoxe en día, máxime cando o seu cerebro tamén era menor.

Un dos achados máis importantes ata a data é o Cráneo-5, bautizado co nome de “Miguelón” en honor a Indurain que no ano do descubrimento (1992)  gañaba o seu segundo tour. A súa importancia vén porque foi a primeira vez que apareceu unha estrutura ósea completa da cabeza dun homínido do pasado. Presenta unha notábel deformidade na parte esquerda do rostro que se debe á rotura e posterior infección dun dente, o cal posibelmente terminou provocándolle tamén a morte.

Por todo isto, Atapuerca agochas nas súas entrañas a historia do último millón de anos da evolución humana e constitúese como un dos xacementos arqueolóxicos máis importantes do mundo.